Zec 5: 2  Ọ sim, Gini ka gi onwe-gi nāhu? M'we za, si, Ahurum akwukwọ-npiakọta nēfe efe; ogologo ya is cubit iri abụọ, obosara ya dịkwa kubit iri. 3  Ọ sim, Nka is ọb͕ub͕a-iyi nke nāpu n'elu iru nke uwa nile; n’ihi na site ugbu a gaa n’ihu onye ọ bụla nke na-ezu ohi a ga-ebipụ dị ka ya si dị; ma onye ọ bula nke nāṅu iyi site n'ub͕u a ka agēbipu dika ya si di. 4  M'gēme ka ọ puta, ka Jehova nke usu nile nke ndi-agha siri; ọ gābà kwa n'ulo onye-ori, na n'ulo onye nēji aham ṅu iyi n'ugha. Ọ gānọ kwa n'etiti ulo-ya, ripia ya, na osisi-ya na nkume-ya nile. 5  Mọ-ozi nke nāgwam okwu we pua, sim, Biko, welie anya-gi abua hu ihe nka is nke na-apụta. 6  M'we si, Gini is ọ? Ọ si, Nka is ọphu ọ dụdu iphe. Ọ si, Nka is udi-ha n'uwa nile. 7  Ma le, eweliri ihe-nkpuchi orù, na otù nwayi bụ nọdu l'ẹka ono. 8  Ọ si, Nka is ajọ omume. O we tubà ya n'etiti ephah ahu. O we tukwasi nkume opù n'oghere-ya. 9  M'we welie anyam abua hu, ma, le, ndinyom abua nāputa. Na ifufe bụ na nku ha; n'ihi na ha nwere nkù dika nkù uba. Ha we welie ephah ahu n'etiti uwa na elu-igwe. 10  M'we si mọ-ozi nke nāgwam okwu, Òle ebe? na- ha na-eji ihe ephah eje? 11  Ọ sim, Iwuru ya ulo n'ala Shaina; ewe guzosie ike, guzo n'ebe ahu n'ebe-ndọkwasi-ya.

Okwu maka ụmụ nwanyị bụ otu ihe maka ọkụ na Hibru. Ajọ Nwanyị nọ n'igbe ndu bụ ọkụ Nuclear nke dị n'ime igbe ndu. Akwụkwọ mpịakọta na-efe efe bụ rọketi na ụmụ nwanyị abụọ na-ebugharị ya bụ igwe rọketi abụọ. Ala Shaịna bụ ala ndị ISIS ji ugbu a.
Na Iran na-ewulite ikike nuklia ya ngwa ngwa na Pakistan enweelarị ha. Ma mba islam. Ị na-achọ ịgụ na Saudi Arbia na-achọkwa ha ugbu a.
A na m agba gị ume ka ị wepụta oge gụọ njikọ ọ bụla m nyere n'okpuru ebe a wee hụ n'onwe gị ogologo oge amụma anyị na-agba.
Ndị agha nnupụisi nke United States na Siria kpochapụrụ. Ugbu a gịnị? Otu nwoke ahụ bụ onye na-aga ugbu a ndị agha Iran na-akwado ndị agha megide ISIS na Iraq kpọpụtara ha.
Iran bụ́ eze ndịda na-emesi ike ijide Middle East. Nke a bụ akụkọ na-enweghị atụ gbasara usoro ike na-agbanwe na Middle East.
N'ihi na USA na-abụ ndị na-enweghị uche na ndị na-amaghị ihe omume ụwa na-arụ ọrụ na nzuzo na Iran na nkwekọrịta nuklia a ndị ọzọ na-enwe nchegbu. Saudi Arabia maka otu. Na ha na-achọ ngwa agha nuklia n'onwe ha ma ọ bụghị na-agwa USA okwu gbasara ya.
USA na-enyere aka ịkwatu Mubarak nke Egypt wee kwadoo òtù Muslim Brotherhood naanị ịhụ ka New General wepụrụ ha. Ma ugbu a, USA na ya na-egwu egwuregwu dị ka Egypt ga-alụso ndị agha Al Qaeda ọgụ na Saịnaị na Ndị agha ISIS nọ na Libya.
Ndị agha IS kwagara Libya ka USA wepụrụ onye ndu Gaddafi ọzọ. Ndị USA wepụrụ Saddam Hussein na IRAq na tehy gbalịkwara iwepụ onye ndu Syria, Bashan. Mwepụ nke ọ bụla n'ime ndị a siri ike ebutela ọgbaghara dị ugbu a anyị nọ na ya ugbu a.
Ndị Boko Haram nke Naijiria esonyekwala ugbu a ISIS na-enye ha ọnụ ụzọ West Africa. Na okwu ugbu a na Somalia bụ ma ọ bụ na ọ bụghị Al Shabaab ga-esonyekwa na Caliphate a.
Anyị nwere North Africa dum na-aga n'ihu na-eji ngwa agha ma na-amanye Iyi ọha egwu n'onwe ya ma na-etinye onwe ha na ISIS. Na anyị nwere Iran na-alụ ọgụ megide ha maka ịdị elu na ịchịisi na mpaghara ahụ. Saudi anaghị atụkwasị US obi ma na-achọ akụrụngwa nuklia nke ha. Ọgbaghara a na-akawanye njọ ma na-erute mba ndị ọzọ kwa ụbọchị.
Ma echefula iyi egwu ISIS mere banyere ịtụ bọmbụ Rome.
Emere ihe a niile iji nyere aka webata Mahdi, nke iri na abụọ.
Anyị nwekwara ewu na ebule Daniel 8 na-eto mpi ha. Ewu nke Europe na Ram nke Persia. Gụọ amụma a na Daniel ugbu a.

Dan 8: 3  M'we welie anyam abua, hu; Ma, le, ebulu nwere abụọ mpi guzoro n'iru ọwa mmiri enwe mpi abụọ, na abụọ mpi dị elu, ma otu bụ elu karịa nke ọzọ, na elu wee pụta ikpeazụ. 4  M'we hu ebulu ahu ka ọ nāga n'akuku Ọdida-anyanwu na akuku Ugwu na n'akuku Ndida; nke mere na ọ dighi anu-ọhia puru iguzo n'iru ya, Ma-ọbu onye ọ bula nke nānaputa n'aka-ya. Ma o mere dika uche-Ya si di, we di uku. 5  Ma ka m'nēche, le, otù nkpi siri n'Ọdida-anyanwu bia, n'elu iru nke uwa nile, ma o metughi ala. Na ya ewu nwere mpi pụtara ìhè n'etiti anya ya. 6  O we biakute ebulu ahu nwere abụọ mpi, nke m'huru ka ha nēguzo n'iru osimiri, we b͕akuru ya n'ọnuma nke ike-Ya. 7  M'we hu ya ka ọ nābiaru nso n'akuku ebulu ahu, iwe-ya we di ya iwe, tie ebulu ahu, tipia mpi-ya abua. Ọ dighi kwa ike ọ bula diri ebulu ahu iguzo n'iru ya. Ma ọ tudara ya n'ala, zọkwasi ya. Ọ dighi kwa onye ọ bula puru inaputa ebulu ahu n'aka-ya. 8  Nkpi ahu we di uku nke-uku. Ma mb͕e ọ di ike, ab͕ajiwo mpi uku ahu. Ma anọ pụtara ìhè gbagoro n'ọnọdụ ya ndị chere ihu ifufe anọ nke eluigwe. 9  Otù mpi ntà we si n'otù nime ha puta, nke di uku nke-uku, n'akuku Ndida na n'akuku ọwuwa-anyanwu, na n'akuku ùjú riri nne. ala. 10  O wee dị ukwuu, ọbụna nye usu-ndi-agha nke elu-igwe. O we me ka ufọdu nime usu-ndi-agha na ufọdu nime kpakpando da n'ala, we zọda ha. 11  Ọzọ, o mere onwe-ya uku, rue onye-isi usu-ndi-agha, na ubọchi nile uwa ewezugara ya, ewe kwatue ebe nsọ Ya. 12  E nyekwara ndị agha ya megide kwa ụbọchị uwa n'ihi njehie, o we tuda ezi-okwu n'ala. Ọ rụkwara ọrụ wee gaa nke ọma. 13  M'we nu otù onye nsọ ka ọ nēkwu okwu, onye nsọ ọzọ we si onye ahu nēkwu okwu, Rue mb͕e ole ka ọhù ahu gādi, bayere ubọchi-ya. uwa na njehie ahu nke nātu egwu, inye ma ebe nsọ na ọmuma-ulo-ikwū ka ewe zọda? 14  Ọ sim, N'ihi na nnù abua na ọgu iri-na-ise na anyasi na ututu. Mb͕e ahu agēme ka ebe nsọ ahu guzosie ike.

Mpi abụọ nke Ram bụ Shia Iran na Sunni ISIS. ISIS bụ onye bịara nke abụọ. Ọ bụrụ na ISIS ji ngwá agha nuklia wakpo Rome mgbe ahụ n'ezie Europe na Ewu ga-awakpo ha ngwa ngwa ma bibie ha kpamkpam. Na n'ime nke ahụ, ndị ọchịchị 4 ọzọ na-abịa na otu n'ime ndị a bụ Anti Christ ma ọ bụrụ na m ghọtara nke a nke ọma. Ma nke a na-ebu agha megide ndị nsọ maka ụbọchị 2300.
Enweghị m ike ịgba gị ume ka ị gụọ akwụkwọ 2300 Days of Hell.
Anyị nwekwara nanị afọ abụọ tupu oge agha Sabbatical ga-amalite na 2017. Anyị nwekwara nanị afọ 5 ruo mgbe anyị nọ n’etiti usoro Jubili nke 70 nke Daniel 9:24-27.
N'etiti usoro Jubili nke 2020 bụ mgbe ụbọchị 2300 ma ọ bụ afọ 6 1/4 malitere.
Anyị nọ nnọọ nso. Ị ga-edebe afọ izu ike na 2016-2017? Ị ga-ewere na-elekọta ndị inyom di ha nwụrụ afọ a nke 2015-2016?
Ọ̀ gwụla gị ike ịmụ nkuzi afọ izu ike wee gosi ha?
Oge eruola. Kedu ihe ị na-eche?

“ERIKTOLOGY – ALEPH/BEYT”

jwj

Cxet

N'izu gara aga anyị nyere gị okwu mmeghe. Ụfọdụ n'ime unu nwetara ya ma ndị ọzọ enwetaghị ya. N'izu a, ị ga-enwe ike ịchọpụta ya.

Cxet j dị ka Eric mebere nke nnukwu na obere dipper jikọtara ọnụ. Ọ bụ ọnụ ụzọ ámá nke ákwà mgbochi Mishkan nke nwere nanị otu ọnụ ụzọ ma ọ bụ otu ụzọ n'ime ya. Ma mgbe i lechara nkuzi abụọ a, ị nwere ike ịmalite ịghọta ihe mere m ji kwuo banyere ndị na-agba ọsọ n'elu mgbidi ahụ. Ịkwesịrị ịnọ n'ime ákwà mgbochi ahụ. Ịkwesịrị ịbanye ma yikwasị uwe mwụda ọcha nke ezi omume.

Obere ntanye ma ọ bụ obere ogige atụrụ na-anọchi anya ndị ahụ e zụlitere na ùkwù ebili mmiri mbụ n'oge ụbọchị achịcha na-ekoghị eko. Nnukwu Dipper nke nnukwu atụrụ na-anọchi anya ndị a ga-eweli na Shavuot na njedebe nke oke mkpagbu ahụ. Anyị niile chọkwara ịbụ akụkụ nke mbilite n’ọnwụ a. Anyị na-akọwa nkuzi a n'ime anyị Vidiyo nke ụbọchị 8.

Nke a Cxet  j ma ọ bụ ákwà mgbochi na Mishkan bụ nke abụọ dippers na-ejikọta ọnụ site na w. Ọ bụrụ na ịchọrọ ịnọ na Mishkan na akụkụ nke akụ nke Alaeze Ya, ị ga-edobe iwu, gụnyere afọ izu ike na-abịa na 2016. Ọ bụ na ìgwè kpakpando ndị a na Dabar, Bee, okwu, Ya. Okwu ya, Aleph Tav ta a ga-achọta. Anyị kwesịrị ịhọrọ xpj Okwu ya, Ya Aleph Tav. Ọ bụrụ na ị tufuo akara na akụ gị xj i emehiewo.

Ebe a bụ video mbụ na ebe a bụ video nke abụọ na nkuzi a. 

“Nchọpụta Hibru oge ochie - Jeff Benner”

Nke a bụ nkuzi Jeff na leta ahụ Hhet  j. Njikọ ahụ Na ebe a bụ ụfọdụ omume sessions maka leta Chet.

Ụmụnna m, achọrọ m ka unu mara na anyị nwere nkuzi vidiyo ndị ọzọ sitere na Jeff Benner na a njikọ ka ị mụta na.
Anyị atụkwasịkwala Uri Harel ozizi ka ị were kwa.

Ọgụgụ Triennial Torah

Anyị na-aga n'ihu na ngwụcha izu a na oge anyị Ọgụgụ Triennial Torah

Ọpụpụ 34 Jeremaya 1-2 Ilu 6 Ọrụ 4

Mmekọrịta Ọgbụgba Ndụ E Megharịrị na “Ihe Nlereanya Na-egbukepụ egbukepụ” (Ọpụpụ 34)

Ebe ọ bụ na Mozis kụjiiri mbadamba nkume nke Iwu Iri ahụ Chineke nyeburu ya, Chineke nyere ya ntụziaka ka o si na nkume kpụpụta mbadamba nkume abụọ ọzọ ka Chineke wee dee iwu ya ọzọ, bụ́ ihe ndabere nke mmekọrịta ọgbụgba ndụ dị n’etiti Ya na ndị Ya. Nke a bụ omume ebere dị ukwuu n'akụkụ nke Chineke, onye, ​​n'agbanyeghị nnupụisi dị egwu nke ụmụ Israel, dị njikere ime ka ha na ha dịghachi mmekọrịta ọgbụgba ndụ ya.
Chineke wee gabiga n’iru Mosis, gosi ya akụkụ nke ebube Ya. Dịka Ọ na-eme, Ọ na-ekwupụta ebube nke agwa Ya—na-elekwasị anya n’ebere na amara Ya dị egwu, ihe ahụ na-eme ka mmekọrịta ọgbụgba ndụ ahụ dị ọhụrụ (amaokwu 5-7). Ma Ọ ka na-adọ aka ná ntị na mmehie na-arụpụta ihe (amaokwu 7). Mgbe Mosis nụrụ nke a, o mere ngwa ngwa ịchọ ọzọ mgbaghara mmehie nke Chineke, na-arịọkwa ọzọ na Chineke ‘ga-aga n’etiti ha (amaokwu 9).

Nzaghachi Chineke? Ọ na-eme ka mmekọrịta ọgbụgba ndụ ahụ dị ọhụrụ. O wee malite mweghachi nke a site n’ịkwa ọkwa dị ebube na Ọ ga-eme “ihe dị egwu” n’ịchụpụ ndị bi na Kenan n’ihu ndị mmadụ (amaokwu 10-12). Ndị Izrel na ndị Kenan agaghị emekọrịta ihe, iji gbochie omenala na echiche ndị ọgọ mmụọ mebie ha. N'ezie, ha agaghị amalite ife ndị ọgọ mmụọ.

Chineke weere mmekọrịta Ya na Israel ka otu nke alụmdi na nwunye (Jeremaịa 3:1–14). N'ihi na ndị Izrel iso chi ndị ọgọ mmụọ 'na-akwa iko' (Ọpụpụ 34:15-16)—ife ha ofufe ma ọ bụ na-eme ememe okpukpe ha—bụ nnọọ ụdị ekwesịghị ntụkwasị obi n'alụmdi na nwunye na ịkwa iko ime mmụọ. Ma nkebi ahịrịokwu ahụ nwekwara n’ụzọ nkịtị n’ụzọ nkịtị, n’ihi na ememe mmekọahụ nke ha na ndị akwụna ụlọ nsọ, ma ndị nwoke ma ndị nwanyị, bụ́ akụkụ bụ́ isi nke okpukpe ndị ọgọ mmụọ na-asọ oyi na nke na-emebi emebi nke ala ndị Izrel ga-abanye. N’ebe a, dị ka ọ dị n’ihe Chineke meghachiri omume n’ihe mere nwa ehi ọlaedo ahụ dị n’isi nke 32, anyị na-ahụ na omume okpukpe ndị ọgọ mmụọ bụ ihe arụ na ihe anabataghị ya kpam kpam—ihe anyị kwesịrị ịtụle mgbe ọ bụla anyị nyochara mmalite nke ọdịnala na omenala okpukpe ndị a ma ama taa (jide n’aka na ị gụọ ya. akwụkwọ nta anyị na-emeghe anya ezumike ma ọ bụ Ụbọchị Nsọ: Ọ Dị Mkpa Ụbọchị nke Anyị Debere?). Rịba ama na Chineke na-adọkwa aka ná ntị n'okwu a na ịlụ di na nwunye na ndị na-abụghị ezi okwukwe bụ ụzọ dị ize ndụ nke nwere ike iduga n'imebi eziokwu ya.

Chineke gara n'ihu ikwughachi ụfọdụ okwu ọgbụgba ndụ ahụ o nyere n'isi nke 21-23. Ọpụpụ 34:26 kwughachiri iwu ahụ sitere na 23:19 banyere isi nwa ewu n'ime mmiri ara nne ya. Banyere amaokwu nke bu ụzọ, The Jerome Biblical Commentary na-ekwu, sị: “Iwu ahụ dị na 19b (na na Dt 14:21) gbagwojuru ndị nkọwa anya ruo ọtụtụ narị afọ; otu o sila dị, nchọta na mbipụta nke akwụkwọ akụkọ Ras Shamra (UM [Cyrus H. Gordon, Ugaritic Manual, 1955] 52:14, “Ọmụmụ Chi ndị ahụ”) ekpochapụla ọgbaghara a. O doro anya ugbu a na omume a bụ òtù nzuzo n’etiti ndị Kenan agbata obi ndị Hibru. N’ihi ya, ndị Izrel kwesịrị izere ya, ka ha wee ghara ịnakwere ụfọdụ n’ime echiche nzuzo nke ndị Kenan.” N’izo aka n’otu amaokwu ahụ, Matthew Henry’s Commentary na-ekwu, sị: “N’ememe mkpọkọta ọnụ, dị ka a na-akpọ ya (v. 16), ha [ndị Izrel] aghaghị inye Chineke ekele maka ebere owuwe ihe ubi ha nwetara, ha aghaghịkwa inye Chineke ekele. dabere n’ebe ọ nọ maka owuwe ihe ubi ọzọ, ma ghara iche n’echiche ịnata abamuru site n’iji nkwenkwe ụgha nke ụfọdụ ndị Jentaịlụ mee ihe, bụ́ ndị, bụ́ ndị e kwuru na, n’ọgwụgwụ owuwe ihe ubi ha, sụrụ nwa ewu n’ime mmiri ara mmiri mmiri ya, fesa mmiri ara ehi ahụ. -poteji, n'ụzọ anwansi, n'elu ubi ha na ubi, iji mee ka ha na-amị mkpụrụ n'afọ ọzọ. Ma Izrel aghaghị ịkpọ omenala nzuzu dị otú ahụ asị.”

Ebe anyị ga-ezere omenala ndị malitere n’ofufe ndị ọgọ mmụọ, ọ ka ga-adị ka ihe amamihe dị na ya izere ịkpachara anya isi nwa ewu n’ime mmiri ara nne ya. N'agbanyeghị nke ahụ, dabere na mmachi a na-ekwu, ndị Juu Ọtọdọks agaghị erikọ anụ na ngwaahịa ara ehi ọnụ ma ọlị. N'ezie, a ga-edozi nri ndị a n'ebe dị iche iche nwere arịa dị iche iche ka ha wee were ha "kosher". Ndị Juu na-ahụ ụkpụrụ n’ozuzu ya n’amaokwu ndị a—na e kwesịghị iji ihe e nyere iji zụọ ndụ (mmiri ara ehi) ibibi ya. Otú ọ dị, nke a doro anya na ọ bụghị ihe Chineke bu n'obi.

Abraham, bụ́ onye debere ụkpụrụ na iwu Chineke (Jenesis 26:5), mere ka Sera kwadebe anụ na mmiri ara ọnụ ọnụ iji jeere Chineke (Mezaịa ahụ nke na-alọ ụwa) na ndị mmụọ ozi abụọ ozi: “[Abraham] wee were butter na mmiri ara ehi na nwa ehi ahụ o mere. doziworo, dọba ya n'iru ha; o wee guzo n’akụkụ ha n’okpuru osisi ahụ ka ha na-eri ihe” ( Jenesis 18:8 ). Ya mere, ọbụna Chineke n'onwe ya, mgbe e gosipụtara ya n'ụdị anụ ahụ, rie mmiri ara ehi na anụ ọnụ. Ma ụfọdụ ndị Juu, ebe ha na-ekwenye na mmachi ahụ bụ nke dị warara, ga-arụrịta ụka megide iri anụ na ngwaahịa mmiri ara ehi ọnụ n'ihi na enwere ike inwe ohere, n'agbanyeghị ebe dịpụrụ adịpụ, na otu ngwaahịa mmiri ara ehi sitere na nne anụ ahụ a na-eri. . Ma ọ bụrụ na anyị etinye ihe ndị dịpụrụ adịpụ n’ihe oriri anyị n’ozuzu ha, anyị apụghị iri ihe ọ bụla, n’ihi ụjọ na otu mkpụrụ ndụ nke ihe na-adịghị ọcha abanyela n’ime ya. N'ezie, nke a abụghị ihe Chineke bu n'obi.

Mgbe ọ nọsịrị n'ihu Chineke n'oge a, Mozis si n'ugwu ahụ rịdata, ihu ya na-egbukepụkwa egbukepụ—ihe na-egbukepụ egbukepụ nke ebube nke nwuworo n'ahụ́ ya mgbe ọ nọ n'ihu Chineke. Ọ dị ka nke a mere mgbe ọ bụla Mozis na Chineke zutere ma e mesịa. Moses we gosi ha n'iru ndi Israel-ha we mara na o siri n'ebe Chineke nọ bia, n'ihi na iru-Ya nēnwu enwu. Mgbe ahụ, dị ka Pọl mesịrị kọwaa, ọ ga-eyiri ákwà mgbochi iji zochie ịla azụ nke ebube a nwa oge (2 Ndị Kọrint 3:7, 13). Anyị nwere ike ile ihu Mozis na-egbuke egbuke anya dị ka ihe atụ ebube nke àgwà Chineke dị ka ọ na-egosipụta n'ime anyị. N'ịhụ ya, ndị ọzọ ga-amata na anyị na-anọchite anya Chineke ma bịaruo Ya nso. Ka oge na-aga n’etiti mmekọrịta anyị na Ya, ike ime mmụọ anyị na itinye uche anyị na-ebelata, dịka ọmụmaatụ anyị—ihe anyị na-achọghị ka e gosipụta ya. Mgbe ahụ, anyị na-agakwuru Chineke maka mmeghari ohuru ma dị njikere ikwe ka ìhè anyị na-enwu n'ihu ndị ọzọ ọzọ.

Okwu Mmalite nke Akwụkwọ Jeremaya

Agba ochie kwuru banyere mmadụ itoolu aha ya bụ Jeremaya. Nwoke ahụ Chineke ji dee akwụkwọ a bụ onye nchụàjà na otu n'ime ndị amụma kasị ukwuu nke Izrel. N'ihi ọtụtụ akụkọ ndụ ndị dị n'akwụkwọ Jeremaya, a maara ọtụtụ ihe banyere Jeremaya karịa onye amụma ọ bụla ọzọ.
Ihe àmà na-egosi na aha Hibru bụ́ Jeremaịa pụtara “Onye Elu nke Mgbe Ebighị Ebi” ma ọ bụ “Onye Mgbe ebighị ebi họpụtara.” Ọ pụrụ imetụta eziokwu ahụ bụ́ na onye amụma ahụ bụ otu n’ime nanị mmadụ ole na ole Bible na-ekpughe na Chineke dokwara ha nsọ tupu a mụọ ha maka nzube pụrụ iche—ndị ọzọ bụ Jọn Onye Na-eme Baptizim, Jizọs Mezaịa na Pọl onyeozi (Luk 1: 13-14; Aịzaya 49:1, 5; Ndị Galeshia 1:15. Jeremaịa 1:5 pụrụ ịpụta na, dị ka Jọn na Jizọs, a họọrọ Jeremaya ọbụna tupu a tụrụ ime ya maka ọrụ e nyere ya.

Nna Jeremaya bụ́ Hilkaịa (1:1)                                                                                                          abugh onye isi nchuaja. Ndị nchụàjà bi n’obodo Anatọt (ihe dị ka kilomita atọ n’ebe ugwu ọwụwa anyanwụ Jeruselem) bụ ndị si n’ụlọ Ịtama (tụlee 2 Ndị Eze 22:8) ebe ndị isi nchụàjà, kemgbe Zedọk, si n’eriri Eleeza.
Ozi Jeremaya malitere n’afọ nke iri na atọ nke ọchịchị Josaya (Jeremaịa 13:1)—ihe dị ka. 2 ma ọ bụ 627 BC—mgbe e kwenyere na Zefanaịa kwusara ozi ọma. Akwụkwọ ahụ a na-aza aha Jeremaya kọrọ ihe ndị o kwuru na ihe ndị o mere n’oge ọchịchị nke ndị eze ise ikpeazụ nke Juda—ihe dị ka ihe dị ka afọ iri anọ—nakwa n’afọ ndị mbụ nke ndọrọ n’agha nke Juda na Babilọn (amaokwu 626-40). Josaịa bụ onye ọchịchị ezi omume nke ihe àmà na-egosi na ọ nọ Jeremaya nso—nnukwu mgbanwe nke eze ahụ nke na-abịa n'afọ ise ka Jeremaya kwusachara ozi ọma. Mgbe Josaya nwụsịrị, Jeremaịa kwara arịrị maka ya (1 Ihe E Mere 3:2 ). Ma n'oge na-adịghị anya, e ji omume rụrụ arụ na ime mmụọ dochie abamuru na-enweghị atụ nke mgbanwe Josaya. Ndị ọchịchị anọ sochiri ya—Jehoahaz, Jehoyakim, Jehoiakin na, n’ikpeazụkwa, Zedekaịa, bụ́ onye Babilọn wakporo Juda kwụsịrị ọchịchị ya.

“Dị ka ụbọchị ọdịnala si dị, oge òkù [Jeremaịa] kpọrọ òkù (afọ nke 13 nke ọchịchị Josaịa—Jeremaịa 1:2) dabara n'ihe dị ka n'ihe dị ka n'ọnwụ nke Ashurbanipal, bụ́ onye ọchịchị Asiria ikpeazụ, bụ́ ihe omume nke gosipụtara ndakpọ nke alaeze ukwu Asiria. nke Juda jere ozi n’okpuru yok ya ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu narị afọ. N’ihi ike na mmetụta nke ndị Asiria na-ebelata ebelata, Juda kwuputara na ya nwere onwe ya n’okpuru Josaịa” ( International Standard Bible Encyclopedia,”Jeremaịa, Akwụkwọ nke”). Ihe ịrụ ụka adịghị ya na ọbịbịa nke ndị Sitia nyeere nke a aka, bụ́ nke sochiri n’oge na-adịghị anya. Ma mgbe e mesịrị nhapụ ha, Juda chọtara onwe ya n’ọnọdụ adịghị ike n’etiti ike abụọ na-achọ ịchị ọchịchị—Ijipt na Alaeze Ukwu Neo-Babilọn—ma nke ikpeazụ ga-abụ nke kasị elu.

A họpụtara Jeremaya “onye amụma nye mba niile” (amaokwu 5)—“alaeze niile nke ụwa” (25:26). Na isi 46-51 ka e duziri ná mba dị iche iche nke ndị Jentaịl. Otú ọ dị, ọ ga-adị ka “mba nile” na-ezo aka n’ụzọ bụ́ isi n’ebe ndị Juda na Izrel nọ. N’ezie, ozi ọma ya bụ n’ụzọ buru ibu nye ndị Juda bụ́ ebe o bi. Ma Jeremaịa bukwara ụlọ Izrel amụma—bụ́ nke Chineke tara ahụhụ ma dọta n’agha ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu narị afọ tupu ọ malite ime nkwusa. Ya mere, n’ụzọ doro anya, ozi Chineke bụ maka Israel nke ọgwụgwụ oge. Jeremaịa dere banyere oge nsogbu mba nke na-abịara ụmụ nke oge a nke ebo iri nke Israel furu efu. Ọtụtụ ebe na Jeremaya na-ezo aka n'ụzọ doro anya ihe omume ndị ga-eme tupu Mezaịa alọghachi na mgbe ọ gachara na njedebe nke ọgbọ a.

Otu n'ime ụkpụrụ kacha mma nke akwụkwọ a bụ itinye ya n'ọrụ zuru ụwa ọnụ n'ịghọta ọdịdị ezi omume nke Chineke na ọdịdị nnupụisi nke mmadụ, na-achọsi ike mgbanwe. Dị ka akwụkwọ bụ́ The Expositor’s Bible Commentary si kwuo, “Jeremaịa kwusara ozi ọma banyere nchegharị karịa onye amụma ọ bụla ọzọ” (ihe e dere ná mmalite nke Jeremaya). Ruo oge ụfọdụ, ozi Jeremaya bụ ka ndị oge ya chegharịa ma ọ́ bụghị otú ahụ a dọrọ ha n’agha na Babịlọn. N'agbanyeghị nke ahụ, n'ihi na mmeghachi omume ahụ bụ iwe kama ichegharị, Chineke kpugheere Jeremaya na ọdịda Jeruselem na ndọrọ n'agha ndị mmadụ abụrụla ntaramahụhụ a na-apụghị izere ezere. Mgbe e kpughechara ya, Jeremaya gara n’ihu na-agba ndị Izrel ume ka ha chegharịa, ma o kwusara ozi ọma na uche Chineke bụ ka ha doo onwe ha n’okpuru Babịlọn—na-emesi ha obi ike na ọ bụrụ na ha emee otú ahụ, a ga-emere ha ebere. Agbanyeghị, ndị mmadụ, ọkachasị ndị ọchịchị, lere ozi a anya dị ka enweghị nchekwube, onye jụrụ okwukwe, enweghị mba na ọbụna aghụghọ. N’ihi ya, a jụrụ Jeremaya ugboro ugboro, kpọọ ya asị, kwaa ya emo, kpagbuo, ma yiekwa ndụ ya egwu. A tụrụ ya mkpọrọ ruo oge ụfọdụ.

E wezụga akwụkwọ a a kpọkwasịrị aha ya, a na-ekwukwa na Jeremaya bụ onye dere akwụkwọ Abụ Ákwá—okwu nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu ihe ya na onye amụma ahụ pụtara. N’ezie, a pụrụ ịkọwa ihe ka ukwuu n’akwụkwọ Jeremaịa dị ka akwa arịrị banyere erughị eru ndị mmadụ erubere Chineke isi na ọdachi dị egwu na-echere ha. Dabere na onye amụma ahụ, asụsụ bekee nwere okwu ahụ bụ “jeremiad,” nke akọwara dị ka “akwa arịrị na ogologo ogologo oge ma ọ bụ akụkọ ahụhụ” (American Heritage Dictionary, 1969). Nke ahụ ekwesịghị iju anyị anya. Jeremaịa nke ndị mmadụ na-eche n'echiche bụ onye na-ekwu ajọ mbibi. Mana nke ahụ bụ njiri mara onye amụma oke na ezighi ezi. Ozi ya, bụ́ ndị na-akatọ omume ndị mmadụ ma dọọ aka ná ntị banyere ntaramahụhụ, abụghị ihe o chepụtara. Kama, ọ na-ezisa ozi Chineke. Ọzọkwa, ozi ndị a gụnyere nkwa ebere na nnapụta ahụ magburu onwe ya ma ọ bụrụ na ndị mmadụ echegharị. Jeremaịa 1:10 na-ekpughekwa nke ọma na ọrụ e nyere ya bụ ịgụnye ihe ndị dị mma na ndị na-adịghị mma—ihe ndị na-ewuli elu na ndị na-ebibi ihe. Akwụkwọ ya nwekwara amụma ndị na-enye ọṅụ banyere Mesaịa ahụ na-abịanụ, ọgbụgba ndụ ọhụrụ na ọgbọ ọhụrụ na-enye obi ụtọ nke gaje ịbịa.

Otu n'ime ụzọ na-ezighị ezi e si kọwaa àgwà Jeremaya bụ onyinyo nke onye dara mbà n'obi na-adịghị ala ala. N'agbanyeghị nke ahụ ọ na-ata ahụhụ ugboro ugboro, nke a bụ ngosipụta nke nnukwu nrụgide na ịchụ àjà nke ndụ ya, ọ bụghị nke adịghị ike sitere na ya. Nanị ndụ onye amụma biri nke ịbụ onye na-ebu akụkọ ọjọọ bụ ibu arọ na-akụda mmụọ, karịsịa nye onye nwere mmetụta miri emi na obi ọmịiko dị ka Jeremaịa. O were iwe na ịkpọasị n’ihi ndapụ n’ezi ofufe na ikpere arụsị nke ndị mmadụ, ma o nwekwara mwute n’ihi na ọ ma ihe ọjọọ na-echere ndị obodo ya ọ hụrụ n’anya. Tụkwasị na nke ahụ, o nwere mgbagwoju anya na e wedara ya ala mgbe ọtụtụ afọ na-agafe, amụma ya emezughịkwa.

Mgbe ụfọdụ a na-akpọ Jeremaịa “onye amụma na-akwa ákwá” (lee 9:1, 10; 13:17; 48:32 ), ma iru újú maka ndị ọzọ n’ihi ajọ omume ha na nhụjuanya n’ọdịnihu bụ ike ime mmụọ, ọ bụghị adịghị ike (Ezikiel 9:4; 21:6; Emọs 6:6; Matiu 5:4. Ihe ndị ọzọ Jeremaya mere bụ okwukwe o nwere n’ebe Chineke nọ, nraranye n’ekpere, ikwesị ntụkwasị obi n’imezu ọkpụkpọ òkù ya, na obi ike na-adịghị ada ada n’agbanyeghị ibu iro na ihe ize ndụ. Ndụ Jeremaịa yiri ndụ Mesaịa ahụ, bụ́ onye “nwoke nke iru uju na onye maara iru uju” (Aịsaịa 53:3; Matiu 16:14).

N’ikpeazụ, Jeremaya ga-ahụ ka amụma o buru banyere ọdịnihu ga-emezu. Mgbe ọchịchị ezi omume nke Josaya gasịrị, oge ọdịda nke mba ga-akwụsị mgbe Juda ga-adakwasị ndị Babilọn. Ma ọrụ onye amụma ahụ akwụsịghị n’ọdachi ahụ, dị ka anyị ga-ahụ.

N'ime akwụkwọ amụma niile, Jeremaịa bụ onye kasị ogologo. Ọ “dị ogologo karịa Aịsaịa ma ọ bụ Ezikiel, ọnụ ọgụgụ Ndị Amụma Nta na-adịkwa ihe dị ka otu ụzọ n’ụzọ atọ dị mkpụmkpụ. E kwuwo na ọ bụ akwụkwọ kacha ogologo na Baịbụl” (Expositor's). Ọ bụkwa akwụkwọ amụma kacha sie ike. Ahazighị ya n'usoro oge ma ọ bụ n'elu. Nke ahụ pụrụ ịbụ n'ụzọ ụfọdụ n'ihi na Jeremaya bụ onye nkwusa n'ụzọ bụ́ isi kama ịbụ onye edemede, bụ́ onye mesịrị kọwaa ihe omume na ozi mgbe e mesịrị. (Jeremaịa nyere ya odeakwụkwọ ya bụ́ Barọk ntụziaka ka ukwuu n’akwụkwọ ahụ.) Dị ka ọ dị, “nhazi nke okwu ọnụ, okwuchukwu, na ihe ndị ọzọ na-adabere n’ihe ndị dị n’ime ya, ndị na-ege ntị, na njikọ ndị e jikọtara ọnụ.” ( Nelson Study Bible, ihe e dere ná mmalite nke Jeremaya kwuru. ). Usoro Ọgụgụ Akwụkwọ Nsọ agaghị ekpuchi isiakwụkwọ ndị ahụ n'usoro Akwụkwọ Nsọ, kama ọ ga-aka mma itinye akụkụ ndị ahụ n'usoro usoro oge pụtara n'usoro oge iji soro usoro akụkọ nke ndụ Jeremaịa—na-etinye ozi ya n'ọnọdụ ahụ.

Jeremaịa na-akpọ òkù na ọrụ (Jeremaịa 1)

Mgbe Chineke kpọrọ Jeremaya ma nye ya ọrụ, ọ dị umeala n'obi, ọ dịghịkwa achọ ihe ọ bụla, na-ekwu na ọ bụ nwa okorobịa ya nwere nkwarụ n'ikwu okwu site n'ahụmahụ na ikike. The Bible Reader’s Companion na-ekwu, sị, “Chineke kpọrọ ya dị ka onye na’ar (1:6), bụ́ nwa okorobịa dị ihe dị ka afọ 16 ruo 18” (ihe e dere n’amaokwu nke 6). Otú ọ dị, ntorobịa bụ nke ikwu na afọ ya adịghị mkpa, ebe nchekwa na ihe ịga nke ọma ya dabeere na Chineke, ọ bụghị n'onwe ya (amaokwu 7-8, 17-19). N’ezie, nke a gaara enye ihe àmà nke nduzi na mmụọ nsọ Chineke—tinyekwara ije ozi dị ka ebe ihere nye ndị okenye mba ahụ bụ́ ndị na-adaworo ibu ọrụ ha. Eze nọkwasịrị n’ocheeze ugbu a bụkwa nwata—ọ ga-edukwa mba ahụ n’ezi mgbanwe dị ebube.
Oge Jeremaya ka dị obere n'oge ọkpụkpọ òkù ahụ kwesịkwara ịbụ ihe mkpali nye onye ọ bụla na-eto eto na-agụ Okwu Chineke bụ́ onye ghọtara eziokwu ahụ ma kwenyesie ike ime ihe ọ maara. Chineke na-akpọ ma na-arụ ọrụ na-eto eto kwa.

N’amaokwu nke 10 Chineke nyere Jeremaịa ọrụ dị omimi: “Lee,         dokwa gi ta onye-isi mba nile na onye-isi ala-eze nile, idọpu na ikwatu, ibibi na ịkwatu, iwu na itu ihe” (New Revised Standard Version). “Okwu ndị ahụ gbanyere mkpọrọgwụ, kwatuo, ibibi, kwatuo, wuo, na ịkụ ihe ka a na-ekwughachi ugboro ugboro n'isi ihe ndị dị n'Akwụkwọ Jeremaya iji mesie òkù Jeremaya ike ike (18:7; 24:6; 31:28; 42:10; 45). :4)” (Nelson Study Bible, ihe e dere n’amaokwu nke 10). Dabere na ndụ Jeremaịa n'ọdịnihu, ọ dị mfe ịchọpụta ihe Chineke bu n'uche site n'ịtụpụ, ịkwatu, ibibi na ịkwatu. Akwa onye amụma a dọrọ ndị Juu aka ná ntị ugboro ugboro ka ha chegharịa ná nnupụisi ha—ma ha ledara ya anya. Ya mere, Chineke ji ya mee ka o kwusaa ikpe n’isi mba ahụ: a ga-akwatu ndị mmadụ na ndị eze sitere n’eriri Devid ná mmeri Babilọn ma efopụ ya—ba na Babilọn.

Ma akụkụ ikpeazụ nke ọrụ onye amụma ahụ ka dị: “iwu ụlọ na ịkụ ihe.” Gịnị ka nke a gụnyere? Site na Jeremaịa 45:4, anyị pụrụ ịhụ na iwulite na ịkụ ihe n’okwu a gụnyere na mbụ Chineke kụnyere ndị Ya n’ala ahụ na wuo alaeze n’ime ha n’ebe ahụ—nke a ga-ekpụrụ ugbu a na ibibi. N’ihi ya, ọrụ ahụ ga-adị ka ọ̀ na-agụnye ịkụnye ndị mmadụ n’ebe ọzọ iji guzobe alaeze n’ebe ọzọ. Anyị ga-elebakwu anya n’ajụjụ a n’ebe ngwụcha akwụkwọ a.

N’ebe a, Chineke na-enye ihe ịrịba ama nke osisi almọnd, “nke na-ama ifuru mgbe osisi ndị ọzọ ka na-ehi ụra…. dị ka ihe egwu nke mmiri, dị ka à ga-asị na ọ 'na-ele anya' mmalite nke oge. N’otu aka ahụ, Chineke ‘na-eche’ okwu Ya nche, na-adị njikere iweta ikpe n’isi Izrel” ( ndetu na 1:11-12 ). Jeremaịa hụkwara otu ite na-esi esi esi n’ebe ndịda, “na-egosi ụzọ a ga-esi wụsa ihe dị n’ite ahụ. Ọdachi nke ọhụụ a tụrụ aro bụ mwakpo ndị iro si n’ebe ugwu wakpo Juda na Jerusalem. Na 20:4, Jeremaịa mesịrị mata onye iro a dị ka Babilọn. Babịlọn dị n’ebe ọwụwa anyanwụ Jeruselem, ma okporo ụzọ ahụ garuru ala ịkpa gburugburu wee si n’ebe ugwu bịaruo nso.” ( Gụọ amaokwu 13-14 ). N'ụzọ na-akpali mmasị, ndị iro nọ n'ebe ugwu ọwụwa anyanwụ mgbe Jeremaya malitere ibu amụma ka bụ Asiria. Ma nke ahụ ga-agbanwe n'oge na-adịghị anya. N’ezie, akwụkwọ Jeremaya zoro aka na Babịlọn ugboro otu narị na iri isii na anọ, bụ́ ebe e zoro aka na ya karịa na Baịbụl ndị ọzọ niile. Jeremaya buru amụma na ndị Midia na ndị Peshia ga-ebibi Babịlọn, bụ́ onye bibiri Juda, ọ gaghị ebilikwa ọzọ. Ụfọdụ amụma ndị e buru banyere nke a bụ ihe abụọ, na-ekwukwa banyere mbilite na ọdịda nke usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị, akụ̀ na ụba na okpukpe nke ọgwụgwụ oge a na-akpọ Babịlọn—nke dị n’ebe ugwu ọdịda anyanwụ Juda (nke dị otú a ka dị n’ebe ugwu)—ebe amụma ụfọdụ na-ezo aka nanị n’ebe ndị ọchịchị nọ. oge ngwụcha.
Ikwusa ozi Chineke wetaara Jeremaya ahụhụ dị ukwuu, ma Chineke gbasiri ya ike, sị: “Atụla egwu ihu ha [na-atụ egwu]” ( 1:8, 17 )—dị ka Ya, Onye Nnapụta Pụrụ Ime Ihe Nile, ga-echebe ya nke na-enweghị atụ (1) : 18-19 ). Anyị onwe anyị nwekwara ike ịnara agbamume site n’okwu ndị a ka anyị na-arụ ọrụ Chineke nyere ọgbakọ Ya ikwusa ezi ozi-ọma Ya ruo ọgwụgwụ nke ụwa (lee Matiu 28:19-20).

 “Olu-miri Tiwara etiwa” (Jeremaịa 2)

Jeremaia ga-aga “kwaa tie mkpu na nti Jerusalem,” ma ozi ya bụ banyere Izrel dum (Jeremaịa 2:1-3). Ma mgbe ahụ ozi Chineke bụ ịgakwuru “ụlọ Jekọb na ezinụlọ nile nke ụlọ Izrel” (amaokwu 4). Ma cheta na a dọrọwo alaeze ebe ugwu nke Izrel n'agha otu narị afọ tupu mgbe ahụ. N’agbanyeghị nke ahụ, anyị maara na, n’ihe dị ka afọ atọ ka Jeremaịa ozi malitesịrị, ọnụ ọgụgụ dị nta nke ndị Izrel laghachiri n’ala ahụ ruo nwa oge—ya bụ, ndị Sitia bụ́ ndị meriri ógbè ahụ. N’ihi ya, o yikarịrị ka ọ̀ bụ n’ụzọ ụfọdụ ka e bu n’obi ozi Jeremaya bụ maka ndị Juu na ndị Izrel nke oge ya. Ma rịba ama ọzọ na ozi ahụ bụ maka “ezinụlọ nile nke ụlọ Izrel.” Ebe ọ bụ na ndị Izrel gbasasịrị n’Alaeze Ukwu Asiria n’oge Jeremaya buru amụma, ebe ọtụtụ ndị nọ nso n’Oké Osimiri Ojii na Kaspian, anyị nwere ike iche n’udo na ọ dịghị mgbe e ziri ha ozi ya n’oge ahụ.

Ebe ọ bụ na Chineke agaghị ezigara ndị na-enweghị ike ịnụ ya ozi, amụma ndị a aghaghị ịbụ nke abụọ, bụ́ ndị e gakwuru ụmụ Izrel n’oge ikpeazụ, karịsịa ebe ọ bụ na nkọwa ndị dị n’isiakwụkwọ a na ọtụtụ n’ime akwụkwọ ahụ dabara n’ezie ndị America anyị. na obodo Britain na ọtụtụ ụwa taa. (N’akwụkwọ Jeremaịa, a kpọkwaara “Izrel” ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ “Juda.” Na “Jerusalem”—isi obodo oge ochie nke ebo iri na abụọ ahụ—na-ezo aka mgbe ụfọdụ n’ebe Izrel nọ karịa Juda.)

Ụmụ Izrel nwere ntakịrị ihe ncheta, n’oge na-adịghị anya, ha chefuru isi iyi nke ngọzi ndị gara aga na nke ugbu a (amaokwu 7, 32), ma na-atụgharị ngwa ngwa gaa n’ụdị ikpere arụsị dị iche iche. “Ndị na-achịkwa iwu” (amaokwu nke 8) esiwo n’ezi Chineke pụọ, ahapụkwa iwu Ya chigharịkwuru chi ụgha! Ọ bụ ezie na ihe ka ọtụtụ n’omenala na-arapara n’ọdịnala na chi ha, Izrel, bụ́ ndị Chineke họpụtara ịnata ezi okpukpe (naanị ụzọ nke na-eweta ezi ụgwọ ọrụ!), adịwo ngwa n’ịhapụ Chineke na ime otú ahụ “maka ihe na-adịghị aba uru” (amaokwu. 11). Ndị a bụ “ihe ọjọọ abụọ” ebe a—ịhapụ Chineke na iji dochie chi ụgha dị iche iche (amaokwu 13). “Chineke, bụ́ isi iyi nke mmiri ndụ, nyere ihe oriri na-enye ndụ ọhụrụ nke na-enweghị nsọtụ. Kama nke ahụ, ndị mmadụ họọrọ olulu mmiri ndị gbajiri agbaji, bụ́ ndị na-abaghị uru n’ịkwakọba mmiri na ndị na-abaghị uru maka ịkwado ndụ.” ( The Nelson Study Bible, ihe e dere n’amaokwu 13). Chineke na-ekwupụta ntaramahụhụ dị egwu maka ịjụ Ya, “isi iyi nke mmiri ndụ,” na Jeremaịa 17:13.

Dị ka Ọ na-emekarị, Chineke na-egosipụta n'ụzọ mara mma n'ụzọ zuru ezu nzuzu nke ime chi osisi na nkume, ma Israel na Juda na-eme chi ndị dara ogbi dị ka ọnụ ọgụgụ obodo dị na Juda (2:27-28). Hụ ma ha nwere ike ịzọpụta gị n'oge nsogbu gị! Chineke na-akwa emo (tụlee amaokwu 28). Taa, ndị mmadụ ka na-atụkwasị obi n’ihe ndị na-abaghị uru na ndị na-adịghị ndụ iji zọpụta anyị—dị ka ngwá agha anyị na ego anyị. Ma ụfọdụ ka na-eje ozi n'ezie arụsị, na-ahụ ike n'obe, akpụrụ akpụ nke Meri, chioma amara, wdg Ma mgbe e nwere na-ezighị ezi ntụkwasị obi na ndị ọzọ, ikpe kpọmkwem ikpe n'ebe ọzọ na Jeremaya (17:5).
Amaokwu nke 14-16 nke isi 2 na-egosi na ọ bụ ezie na Chineke tọhapụrụ Izrel n’ịbụ ohu, mba ahụ doro onwe ya n’aka ndị Asiria wakporo onwe ha na ibukọrọ ihe n’agha na ịgba ohu n’ikpeazụ mgbe ha na ndị Ijipt mekọrịtaghị ihe (Noph na Tahpanhes, nke a makwaara dị ka Memphis na Daphne). , bụ obodo ndị bụ́ isi n’ebe ugwu Ijipt). N’amaokwu nke 18, Sihor, nke pụtara “Oji,” bụ ntụaka maka Osimiri Naịl, ebe “Osimiri” e jikọtara ya na Asiria bụ Yufretis. A dọrọ Juda aka ná ntị n’ezie, sị, “Gịnị mere ha ji tụkwasị obi n’Ijipt ma ọ bụ Asiria mgbe ha na-apụghị ịzọpụta?” Nke a kwesịrị ịbụrụ anyị ihe ịdọ aka ná ntị ugbu a. N’ihi na ndị Izrel nke oge a na-emehiekarị n’ịtụkwasị obi ná njikọ aka karịa n’ebe Chineke Pụrụ Ime Ihe Nile nọ (tụlee amaokwu 36-37).

Jeremaịa kọwara Izrel na Juda ugboro ugboro dị ka nwunye na-ekwesịghị ntụkwasị obi bụ́ onye hapụworo di ya nke na-ahụ n’anya, nke na-emesapụ aka ma kwaa iko, “na-akwa iko,” ya na ọtụtụ ndị hụrụ ya n’anya—chi ụgha na ndị ha na ha jikọrọ aka (amaokwu 20). Ọ na-eme ihe iji “na-asa ahụ” onwe ya (amaokwu 22)—mgbalị ime ka ọ dị ya ka ọ̀ bụ onye ezi omume. Ma ọ bụ obi ya ka ọ dị mkpa ịsacha—echiche ya dị ọcha ( tulee 4:14 ). Na naanị site na ezi nchegharị, mgbaghara Chineke na ike Chineke ka mmadụ nwere ike sachapụ n'ezie n'ụzọ ime mmụọ. Israel na-akwa iko, ọ bụghị naanị site n'ịrafu ya, kama site n'ịrafu ndị mmekọ dị ka anụmanụ nke nwanyị na-ekpo ọkụ (amaokwu 23-25).

Nke ka njọ bụ na ọ bụghị nanị na Izrel anataghị mgbazi, kama Chineke baara ndị mmadụ mba, sị: “Mma agha gị eripịawo ndị amụma unu dị ka ọdụm na-ebibi ebibi” (amaokwu 30). N'ụzọ dị mwute, Izrel na Juda ajụwo ezi ndị ohu Chineke mgbe nile—ọbụna na-edobe ha n'ihi okwukwe ha. Ọ bụ ezie na nke ahụ na-adịghị eme ugbu a, e buru amụma na oge ga-akawanye njọ. Chineke na-ekwukwa, “N’uwe uwe mwụda gị ka a hụrụ ọbara nke ndụ ndị ogbenye na-emeghị ihe ọjọọ” (amaokwu 34). Taa enwere obere ọdịiche. Ndị kacha aka ha dị ọcha bụ ụmụaka. Ụmụntakịrị ole na ole ugbu a ka a na-eji ọkụ achụ àjà, ma a na-egbu ọtụtụ ndị, a na-egbu ọtụtụ ụmụaka ndị ọzọ e bu n’afọ, na ọha mmadụ gbagọrọ agbagọ, rụrụ arụ ma na-emebi emebi nke na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụmụaka nile na-eguzo n’ụzọ ndụ nke na-eduba ọnwụ.

N’ihi na nrube isi nye iwu zuru oke nke Chineke na-eweta ngọzi na-akpaghị aka, na nnupụisi na-eweta ntaramahụhụ akpaghị aka, Ọ na-agwa Izrel, “I wetawo ihe a n’isi onwe gị” (tụlee amaokwu 17) na “Ajọ omume gị ga-agbazi gị” (amaokwu 19). Ọ bụ ezie na ịdọ aka ná ntị mba, ọ dị onye ọ bụla n'ime anyị n'otu n'otu ịzaghachi. Ọ bụrụ na anyị na-ebi ndụ megidere ụzọ Chineke, nke ahụ ga-emecha bịakwasị anyị. N'ezie, nke ahụ na-ebute nsonaazụ ugbua. Ya mere, ka anyị nile chigharịkwuuru Chineke ugbu a ma nọgide na-eguzosi ike n'ihe—ma zere nhụjuanya nke mmehie na-eweta.

Ilu 6

N'isiakwụkwọ a, anyị nwere ịdọ aka ná ntị megide ụgwọ ọkụ ọkụ, ịba mba n'ime ume ume, àgwà na akara aka nke onye ajọ omume ọjọọ, akụkọ banyere ihe asaa nke Chineke kpọrọ asị, agbamume ime ka anyị mara okwu Chineke, na ịdọ aka ná ntị ugboro ugboro. nke ajọ omume nke mmehie nke ikwa-iko.

Ọ bụ ịdị-mma nke okwu Chineke ka ọ na-akụziri anyị ọ bụghị nanị amamihe dị nsọ, kama amamihe mmadụ maka ụwa a, ka anyị wee were ezi uche hazie ihe omume anyị; na nke a bụ otu ezi iwu, Iji zere ụgwọ, n'ihi na site na ya ịda ogbenye na mbibi na-ebutekarị n'ime ezinụlọ, nke na-ewepụ nkasi obi ahụ na mmekọrịta nke ọ tụrụ aro n'isiakwụkwọ a.

Anyị ga-ele ụgwọ anya dị ka ọnyà ma jụ ya otú ahụ, “Ọ dị ize ndụ nke ukwuu ka mmadụ kee enyi ya, ọ bụ ezie na ọ bụ onye ọnọdụ ya maara nke ọma, ma kwenye nke ọma na ọ ga-ezuru ya, ma ọtụtụ ndị ọzọ. ka o tie onye ala ọzọ aka, ka i buru onye i na-amaghi na o nwere ike ma-ọbu onye ezi omume n'ibe. , ma gi onwe-gi ọ bu onye-ọbìa, ya bu, i ji ya n'ihe ọ bula, i nweghi kwa ọlu-ya. Ọ buru na i bataworo ngwa ngwa n'ọb͕ọ di otú a, ma-ọbu iti-kwa-ra onwe-gi n'etiti ha, ma-ọbu n'olile-anya ka emere gi ebere ahu oge ọzọ, mara na ejiwo okwu nile nke ọnu-gi ghọ gi ọnyà; ọ dị mfe ime ya, na-ekwu okwu; ọ bụ naanị itinye aka gị n'akwụkwọ, a ga-emechi ihe nkedo n'oge na-adịghị anya ma nyefee ya, wee banye n'ime nkwenye.

Ma ọ gaghị adị mfe iwepụ ya; ị nọ n'ọnyà karịa ka ị maara.'' Lee obere ihe kpatara anyị ji eme ka ire-nmehie; Ọ bụrụ na site n’okwu ọnụ anyị, anyị ga-abụ ndị mmadụ ji ụgwọ, na ikwu okwu ụgha n’omume ha, site n’okwu ọnụ anyị, anyị nwere ike bụrụ ndị na-asọ ikpe ziri ezi nke Chineke asị, na ọbụna otu a ka a ga-ama ha n’ọnyà. Ọ bu ugha na okwu bu nání ifufe: ọ bu kwa ọnyà ka ha bu. Ọ bụrụ na etinyere anyị n'ọnyà a, ọ ga-abụ amamihe anyị site n'ụzọ ọ bụla, n'ụzọ niile, isi na ya pụta. Ọ na-arahụ ụra maka ugbu a; anyị anụghị ihe ọ bụla banyere ya. Achọghị ụgwọ ahụ; onye isi ụlọ akwụkwọ na-ekwu, "Atụla egwu, anyị ga-elekọta ya." Ma ka nkekọ ahụ dị irè, ọmụrụ nwa na-aga n'ihu, onye na-akwụ ụgwọ nwere ike ịbịakwute gị mgbe ọ ga-achọ ma eleghị anya ọ ga-adị ngwa ngwa ma sie ike, onye isi ụlọ akwụkwọ nwere ike ịbịakwute gị. gosi ma ọ bụ na-akpa ike ma ọ bụ na-efu efu, mgbe ahụ ị ga-apụnara nwunye gị na ụmụ gị ihe, mebie ezinụlọ gị, iji kwụọ ụgwọ nke ị na-emeghị ma ọ bụ ịṅụ ihe ọṅụṅụ.

Ya mere napụta onwe gị; ezula ike ruo mgbe onye ji ụgwọ hapụ ihe nkekọ ahụ ma ọ bụ onye isi ụlọ akwụkwọ ga-enye gị ihe nchebe; mb͕e i batara n'aka eyì-gi, ma o nwe-kwa-ra gi uru, ọ bughi oge itu egwu ma-ọbu ikwu okwu ọjọ (nke gākpasu gi iwe ma me ka ajọ omume ka njọ), kama weda onwe-gi ala, riọ, kpe kwa ekpere ka achupu ya, je. gbadaa ikpere gị n’ala nye ya, nyekwa ya okwu ọma nile nke i nwere ike; mee ndị enyi gị ka ha kwuo maka gị; ekwela ka okwute ghara idi ntughari rue mb͕e gi na onye-nkpab͕u-gi gēkekọrịta, we mebi okwu ahu, ka ab͕u-gi we ghara ibia megide gi ma-ọbu gi. Nke a bụ nlekọta nke nwere ike imebi ụra gị, ma mee ya ruo mgbe ị gafechara. “Edola anya gị ụra ruo mgbe ị napụtara onwe gị. Gbalịsie ike ma gbasie mbọ ike, were ọsọ ọsọ mee ngwa ngwa, dịka nne mgbada ma ọ bụ nnụnụ na-anapụta onwe ya na ọnyà a nke onye na-achụ anụ ma ọ bụ dinta. Igbu oge dị ize ndụ, mgbalị ndị na-esighị ike agaghịkwa eme.”’’ Lee otú Chineke si lekọtawa n’okwu ya iji mee ka ndị ikom bụrụ ezigbo di nke ala ha, na ịkụziri ha inwe akọ n’ime ha.

Solomọn, n’amaokwu ndị a, na-agwa onwe ya okwu nye onye umengwụ nke hụrụ ịdị mfe ya n’anya, na-ebi ndụ n’enweghị ihe ọ bụla, n’echeghị echiche ọ bụla, na-arapara n’ihe ọ bụla, ọ dịghị eme ihe ọ bụla, ma n’ụzọ pụrụ iche adịghị akpachapụ anya na azụmahịa nke okpukpere chi. Ị ume-ngwu bụ ụzọ nke ịda ogbenye, n'agbanyeghị na ọ bụghị ụzọ dị mkpụmkpụ, dịka ụgwọ ọkụ ọkụ. Ọ na-agwa onye umengwụ okwu n'ebe a site n'ime ntụziaka. Ọ na-eziga ya ụlọ akwụkwọ, n'ihi na ndị umengwụ aghaghị ịgụ akwụkwọ. Ọ ga-akpọrọ ya gaa ụlọ akwụkwọ n'onwe ya, n'ihi na, ọ bụrụ na ọkà mmụta agaghị enwe ihe mgbu, nna ya ukwu ga-ewere nke ka ukwuu; onye umengwụ adịghị njikere ịbịakwute ya ụlọ akwụkwọ (ndị ọkà mmụta nrọ agaghị ahụ ndị nkụzi na-amụ anya) n'ihi ya, ọ chọpụtala ya ụlọ akwụkwọ ọzọ, dị ala dị ka ọchịchọ ya.

Lelee,1. Nna-ukwu e zigara ya ụlọ akwụkwọ: Gaa na ndanda, na aṅụ, ya mere Septuagint. A na-akụziri mmadụ ihe karịa anụ ọhịa nke ụwa, na-emekwa ka ọ mara ihe na anụ ufe nke eluigwe, ma ọ na-emebi emebi ka o wee mụta amamihe n'aka ụmụ ahụhụ na-enweghị isi, na-eme ha ihere. Mgbe anyị na-ahụ ihe ebube sagacities nke usụhọde e kere eke anyị ga-bụghị nanị inye Chineke nke okike otuto, onye mere ha otú iju, ma na-anata ntụziaka nye onwe anyị; site n’ime ka ihe ndị a na-ahụkarị n’ụzọ ime mmụọ, anyị nwere ike ime ka ihe nke Chineke dịrị anyị mfe ma dịrị njikere, ma soro ha kparịta ụka kwa ụbọchị.

2. Ntụnye uche nke achọrọ iji mụta n'aka nna-ukwu a: Tulee ụzọ ya. Onye umengwụ dị otú ahụ n'ihi na ọ dịghị eche echiche; ma-ọbụghị mgbe anyị ga-amụta n’ebumnobi ọbụla, ma-ọbụ site n’okwu ahụ ma-ọbụ n’ọrụ nile nke Chineke, ma ọbụghị na anyị edobere onwe anyị ka anyị leba anya. Karịsịa, ọ bụrụ na anyị ga-eṅomi ndị ọzọ n’ihe dị mma, anyị aghaghị ịtụle ụzọ ha, jiri ịdị uchu na-edebe ihe ha na-eme, ka anyị wee mee otú ahụ.

3. Ihe mmụta nke a ga-amụta. N'ozuzu, mụta amamihe, tulee, ma nwee amamihe; nke ahụ bụ ihe anyị ga-ebu n’obi na mmụta anyị niile, ọ bụghị naanị ka anyị mara, kama ka anyị mara ihe. Karịsịa, mụta inye anụ n'oge okpomọkụ; ya bu, ayi aghaghi ijikere maka ihe ndia, ka ayi ghara icheta kwa oge di ugbu a, unu erila ihe nile, na-akpakọbakwa ihe ọ bula, kama n'iwekọba ihe-nzube nke oge maka imefu ihe. Ya mere, anyị ga-anọrịrị n'ihe omume nke ụwa anyị, ọ bụghị n'ichegbu onwe anyị, kama n'iche echiche nke ọma; dina n'ihi oyi, n'ihi na nkpakpa na ochicho nke nwere ike ime, na maka ime agadi; karịa n’ihe gbasara mkpụrụ-obi anyị.

4. Uru ndị anyị nwere n'ịmụ ihe mmụta a karịa ihe ndanda nwere, nke ga-eme ka ịdị umengwụ na ileghara anyị anya dịkwuo njọ ma ọ bụrụ na anyị ahapụ oge anyị. O nweghị ndị nduzi, ndị nlekọta na ndị ọchịchị, ma ọ na-eme ya n'onwe ya, na-agbaso mmuo nke okike; Ihere ka ukwuu nye anyị bụ ndị na-adịghị n'otu aka ahụ na-agbaso iwu nke echiche na akọ na uche anyị, ọ bụ ezie na e wezụga ha, anyị nwere nne na nna, ndị nna ukwu, ndị ozi, ndị ọkàikpe, na-etinye anyị n'uche nke ọrụ anyị, na-enyocha anyị maka nleghara anya. ya, ime ka anyị dị ndụ n’ime ya, iduzi anyị n’ime ya, na ịkpọ anyị òkù maka ya. Enyemaka ka ukwuu anyị nwere maka ịrụpụta nzọpụta anyị ka anyị agaghị enwe ihe ngọpụ ma ọ bụrụ na anyị eleghara ya anya.

Solomọn n’ebe a na-enye anyị akụkọ nke onye na-emegbu mmadụ na ihe dị ize ndụ a ga-emeso ya. Ọ bụrụ na a ga-ama ndị dị umengwụ ikpe, ọ dịghị ihe ha ga-eme, karịchaa, ndị na-eme ihe ọjọọ, na-akpakwa àgwà ọjọọ niile ha nwere ike ime. Ọ bụ onye nzuzu ka a na-ekwu maka ya, Hib. Madu nke Belial; Echere m na ekwesịrị ka a sụgharịa ya, n'ihi na ọ bụ okwu a na-ejikarị na akwụkwọ nsọ, nke a bụkwa nkọwa ya.

Otu esi akọwa nwoke Belial ebe a. Ọ bụ onye ajọ omume, nke na-azụ ahịa nke ime ihe ọjọọ, karịsịa n’ire ya, n’ihi na ọ na-eje ije na-eji ọnụ gbagọrọ agbagọ mee atụmatụ ya, site n’ụgha na ịgbagọ, na imegide Chineke na mmadụ. Ọ na-ekwu ma na-eme ihe ọ bụla, nke ukwuu na nkà na imewe. O nwere aghụghọ nke agwọ, ma na-arụ ọrụ ya na nnukwu nka na njikwa, na anya ya, na ụkwụ ya, na mkpịsị aka ya. Ọ na-egosipụta obi ọjọọ ya mgbe ọ na-anwa anwa ikwupụta (ya mere ụfọdụ), ma ọ bụ, kama nke ahụ, si otú ahụ na-aga na-akpa nkata ya; ndị banyere ya, ndị ọ na-eji dị ka ngwá ọrụ nke ajọ omume ya, na-aghọta ọjọọ pụtara ntabi nke anya ya, a stampụ nke ụkwụ ya, ndị kasị nta ngagharị nke mkpịsị aka ya. Ọ nēnye iwu ime ihe ọjọ, ma a gaghi-eche na o me otú a, ma o nwere uzọ ikpuchi ihe ọ nēme, ka ewe ghara itu ya anya. Ọ bu nwoke nso, na n'elu idobere; naanị ndị ahụ ka a ga-ahapụ banye na nzuzo nke ga-eme ihe ọ bụla ọ chọrọ ka ha mee. Ọ bu nwoke-nghọb͕u, nọ kwa n'aghughọ; o nwere asusu nke ya onwe ya, nke onye ezi-okwu na-adighi ama, ma obu ochicho ka o bu.

Ọrụ 3

N’isi nke a, anyị nwere ọrụ ebube na okwuchukwu: ọrụ ebube e mere ka e nwee ụzọ maka okwuchukwu ahụ, iji kwado ozizi ahụ nke a ga-ekwusa, na ime ka ọ bata n’uche ndị mmadụ; na mgbe ahụ ozi-ọma iji kọwaa ọrụ ebube ahụ, na ịgha mkpụrụ n’ala nke sitere na ya tiwara. Ọrụ ebube ahụ bụ ọgwụgwọ nke otu nwoke dara ngwụrọ site n'ọmụmụ ya, jiri okwu na-ekwu.Ọrụ 3: 1-8), na mmetụta nke nke a nwere n'ahụ ndị mmadụ, Ọrụ 3: 9-11. Oke okwuchukwu nke e kwusara ebe a bụ ịkpọta ndị mmadụ na Mezaịa, ka ha chegharịa na mmehie ha n’ịkpọgide ya n’obe (Ọrụ 3: 12-19), ikwere na ya ugbu a na e nyere ya otuto, na ime ihe Nna zubere ime n'inye ya otuto. Ọrụ 3: 20-26. Akụkụ mbụ nke okwu ahụ na-emepe ọnya ahụ, nke ikpeazụ na-etinye ọgwụgwọ ahụ.
Amaokwu nke 1–11

A gwara anyị n'ozuzu (Ọrụ 2: 43) na e mere ọtụtụ ihe ịrịba ama na ihe ebube dị iche iche site n'aka ndịozi, ndị na-edeghị n'akwụkwọ a; mana lee, anyị nwere otu onye nyere anyị maka ọmụmaatụ. Dị ka ha na-arụ ọrụ ebube, ọ bụghị n'ahụ nile dị ka aru nile nwere ohere maka ha, kama dị ka Mmụọ Nsọ nyere ntụzi-aka, ka ha zaa ọgwụgwụ nke ọrụ ha; ya mere, ọrụ-ebube nile nke ha rụrụ, edeghị ha n’akwụkwọ a, mana ọ bụ naanị otu a ka e dekọrọ dịka Mụọ Nsọ chere na o kwesịrị ekwesị, iji zaa ngwụcha nke akụkọ ntolite nke a dị nsọ.

Ndị e ji rụọ ọrụ ebube a bụ Pita na Jọn, ndị ikom abụọ bụ́ isi n’etiti ndịozi; ha dị otú ahụ n'oge Jizọs, otu ọkà okwu nke ụlọ n'ọtụtụ akụkụ, nke ọzọ na-amasị Nna-ukwu; ha na-agakwa n'ihu.

Pita na Jọn nwere onye ọ bụla n’ime ha otu nwanna nwoke n’etiti mmadụ iri na abụọ ahụ, bụ́ ndị ha na ha jikọtara mgbe ezipụrụ ha; ma ub͕u a ọ di ka ejikọtara ha n'otù karia nke ọ bula n'etiti ha n'ebe nwa-nne-ya nọ: n'ihi na ihe nkekọ nke ọbụbụenyi na-adị ike mgbe ụfọdụ karịa nke mmekọrịta: e nwere enyi nke na-arapara nso karịa nwanne. O yiri ka Pita na Jọn nwere mmekọrịta chiri anya mgbe Jizọs bilitesịrị n'ọnwụ karịa ka ọ dị na mbụ. John 20: 2.
Edebere oge na ebe ebe a. 1. Ọ bu n'ulo uku Chineke, ebe Pita na Jọn nārikọrọ. 2. Ọ bụ n'oge awa ekpere, bụ́ otu n'ime awa ofufe a na-anọkarị n'ihu ọha, nke a na-emekarị n'etiti ndị kwere ekwe. Oge na ebe bụ ọnọdụ abụọ dị mkpa maka omume ọ bụla, nke a ga-ekpebi site na nkwenye, dịka ọ kachasị mma maka iwulite. N'izo aka n'ofufe ọha, a ga-enwerịrị ụlọ ekpere na otu awa ekpere: awa nke itoolu, ya bụ, elekere atọ nke ehihie, bụ otu n'ime awa ekpere n'etiti ndị kwere ekwe; ututu ututu na iri na abua nke ehihie bu ndi nke ozo. Lee Ps. 55:17; Dan. 6:10.

A kọwara onye ọrịa ahụ a gwọrọ ọgwụgwọ ọrụ ebube a n'ebe a, Ọrụ 3: 2. Ọ bụ onye dara ngwọrọ na-arịọ arịrịọ n’ọnụ ụzọ ụlọ nsọ. 1. Ọ bụ onye ngwụrọ, ọ bụghị na mberede, mana ọ mụrụ ya; ọ bụ onye ngwọrọ site n’afọ nne ya, dị ka o kwesịrị ịdị, site n’ọgba aghara ahụ kpọnwụrụ akpọnwụ, nke mere ka ọ daa n’ụkwụ ya; n'ihi na e kwuru na nkọwa ọgwụgwọ ya (Ọrụ 3: 7), Ụkwụ ya na ọkpụkpụ ụkwụ ya nwetara ume. Ụfọdụ ndị dị otú ahụ ikpe ebere ugbu a na mgbe e nwere, nke anyị kwesịrị imetụta na anya na ọmịiko, na ndị e mere iji gosi anyị ihe anyị niile bụ site n'okike ime mmụọ: na-enweghị ike, ngwọrọ site n'ọmụmụ anyị, enweghị ike ịrụ ọrụ ma ọ bụ. jee ije n’ozi Chineke.

2. Ọ bụ onye arịrịọ. N'ịbụ onye na-enweghị ike ịrụ ọrụ maka ndụ ya, ọ ghaghị ibi n'elu ebere; ndị dị otú ahụ bụ ndị ogbenye Chineke. Ndị enyi ya tọrọ ya kwa ụbọchị n’otu n’ime ọnụ ụzọ ámá nke ụlọ nsọ ahụ, ihe ngosi jọgburu onwe ya, na-enweghị ike imere onwe ya ihe ọ bụla ma e wezụga ịrịọ ndị na-abanye n’ụlọ nsọ ma ọ bụ pụta ìhè. E nwere nzụkọ,—otu ọgbakọ nke ndị ezi omume, ndị a pụrụ ịtụ anya ọrụ ebere site n’aka ha, na nkpọkọta ndị dị otú ahụ mgbe a pụrụ ịtụ anya na ha nọ n’ezigbo mma; ewe tọb͕ọ ya. Ndị nwere mkpa na enweghị ike ịrụ ọrụ, agaghị eme ihere ịrịọ arịrịọ. Ọ garaghị atọgbọrọ ebe ahụ, ma tọgbọrọ ebe ahụ kwa ụbọchị, ma ọ bụrụ na ejighị ya zute ihe oriri, ihe oriri kwa ụbọchị n'ebe ahụ. Rịba ama, Ekpere anyị na ebere anyị kwesịrị ijikọ ọnụ; Kọniliọs mere ya, Ọrụ 10: 4.

Ọnu-uzọ-ama ulo uku Chineke, nke edobere-kwa-ra ya ka agākpọ aha: ewe kpọ ya mara nma, n'ihi ima-nma na idi-ubu-ya. 3. Ọ rịọrọ Pita na Jọn.Ọrụ 3: 3), rịọrọ ihe enyemaka; Nke a bụ ihe kacha ike ọ tụrụ anya n’aka ha, bụ́ ndị a ma ama dị ka ndị ọrụ ebere, ma ndị, ọ bụ ezie na ha enweghị ọtụtụ ihe, ma ha mere ihe ọma n’ihe ha nwere. Ọ bughi ọtutu izu gara aga ka ndi-ìsì na ndi-ngwurọ biakutere Jisus n'ulo uku Chineke, ewe me ka aru di ha ike n'ebe ahu; Matt. 21: 14. Ma gịnị mere na ọ gaghị arịọ ihe karịrị onyinye ebere, ma ọ bụrụ na ọ maara na Pita na Jọn bụ ndị ozi Jizọs, na-ekwusakwa ma rụọ ọrụ ebube n’aha ya? Ma o mere ya ihe ọ nāchọghi; ọ riọrọ ọlu ebere, me ka aru-ha di ike.